Het voelde als een sprong in het duister toen hij afscheid nam van zijn loopbaan als cognitief neurowetenschapper. Toch liet Sander Martens (52) de universitaire wereld los om ruim baan te creëren voor de artistieke lagen van zijn onderzoekende geest. Ook als fotograaf en beeldend kunstenaar houdt hij zich bezig met de thema’s die hem al een leven lang leiden: tijd, aandacht en het vinden van de ultieme balans tussen orde en chaos.
Sander ontvangt me thuis, in Surhuisterveen, waar hij de meeste tijd doorbrengt in zijn werkstudio. Zodra we het creatiedomein binnenstappen, vertelt hij enthousiast over de nieuwste techniek waar hij mee experimenteert. Zijn handen bewegen mee en zo gutst er spontaan een stroompje warme thee uit de gietijzeren pot die hij net in de keuken heeft gevuld. Het donkergrijze tapijt heeft het dof klaterende vocht al opgeslurpt voordat onze aandacht er echt bij is. We zagen het gebeuren en toch ook niet. In een slow motion herhaling had ik de plens misschien kunnen opvangen in één van de kopjes die ik droeg. Dat filmische alternatief zie ik pas voor me nu ik het opschrijf. Ook besef ik hoe mooi de ongrijpbaarheid van dat ene moment de bewegende stroom van leven symboliseert, die voor Sander zo’n eindeloze inspiratiebron is. En die hij op zijn eigen wijze vormgeeft.
‘Ik dacht alles te kunnen’
Dat het leven niet altijd zo makkelijk stroomt, ondervond de ondernemende kunstenaar aan den lijve bij zijn burn-outs in 2016 en 2023. “Dat waren heftige confrontaties met mijn fysieke en mentale grenzen”, blikt Sander terug, die toen nog fulltime werkte als wetenschapper en daarnaast parttime fotografeerde. “Het frustreert me al mijn leven lang dat ik altijd meer ideeën heb dan ik op een dag kan uitvoeren. Al kwam ik ver op wilskracht. Niet zomaar was ik als wetenschapper gedreven om te ontdekken hoe aandacht werkt en hoe snel mensen opeenvolgende informatie kunnen verwerken. Een beetje chaos kan helpen om beter te focussen, zo kwam naar voren uit mijn onderzoeken. Maar ik ben te lang doorgegaan met het spel van gecontroleerde chaos. Ik dacht alles te kunnen, terwijl ik tijdens mijn burn-outs helemaal niets meer kon.”
Al sinds zijn jeugd heeft Sander het gevoel dat hij tussen twee uitersten beweegt: van te druk naar te leeg en weer terug. Steeds onderweg naar momenten van balans, naar die sweet spots waar het precies goed voelt. Maar zijn enorme drang om te creëren en altijd maar door te gaan in die zoektocht naar ultiem evenwicht, liet hem twee keer over de rand vallen. Middenin de depressieve leegte van een burn-out. “Daar voelde ik hoe kwetsbaar ik ben als mens. Mijn gezondheid, mijn ideeën, mijn kunnen: op alle fronten was mijn vertrouwen weggevaagd. Dat was eng. Het allemaal zelf willen doen zit diep in mij. Controle hebben en vasthouden. Niets willen verliezen. Ik had mijn vrouw en een psycholoog nodig om in te zien dat keuzes maken onvermijdelijk is. Zij hielpen me de moed te vinden om los te laten.”
‘Mijn werkelijke passie leven’
Wat Sander losliet, was een droom die maar geen werkelijkheid werd: een benoeming tot hoogleraar. “Het leek de kroon op mijn wetenschappelijke carrière. Terwijl anderen al eerder dan ikzelf zagen dat mijn werk in de universitaire wereld een belemmering werd om mijn werkelijke passie te leven. De prestatiegerichte omgeving, het harde werken, de beperkingen van de wetenschappelijke orde: mijn interessante baan leverde in toenemende mate stress op. Was dat waar ik het allemaal voor deed? Heel anders dan de magie van fotografie en de kick van iets nieuws creëren. Ik fotografeer al sinds mijn studietijd en vlak voor mijn eerste burn-out maakte ik een beeld dat me pas veel later deed inzien waar mijn hart ligt…”
Hij pakt de grootformaat zwart-witfoto erbij die qua stijl is geïnspireerd op fotograaf Roger Ballen. Het is een conceptueel zelfportret waarbij de zoon van Sander model staat, het hoofd verstopt in een kartonnen doos waar een gezicht op is getekend. “Zie je links dat gehaakte kleedje in zijn hand?”, wijst hij aan. “Dat was mijn leven aan de buitenkant: een geordende structuur van verwachtingen waaraan ik voldeed in mijn wetenschappelijke loopbaan.” Ja, ik zie het fijnmazige haakwerkje hangen, maar de eyecatcher van dit beeld zit met frêle pootjes fier op de kledinghanger die het model in zijn ándere hand vasthoudt: een zwierig wit fantasievogeltje. Hoe klein ook, alle aandacht trekt naar deze vogel van verbeelding. “Die symboliseert voor mij het leven, de kunst en de vrije mens die ik ben”, zegt Sander. “Vrij om zelf te creëren.”
De magie van het maakproces
De opluchting was groot toen Sander de knoop eenmaal had doorgehakt en afscheid nam van zijn leven op de universiteit. “Geen dag heb ik het gemist, geen dag heb ik spijt gehad. Eindelijk was er ruimte en de ideeën stroomden weer. Nog steeds geniet ik van onderzoeken en experimenteren, maar dan zonder de druk en regels van de wetenschap. Als kunstenaar en creatief ondernemer kan ik veel vrijer werken, met meer speelsheid. Terwijl ik nog steeds vanuit dezelfde thema’s werk die me al mijn leven lang fascineren: aandacht, tijd en balanceren; tussen orde en chaos, tussen vasthouden en loslaten. En net als in de wetenschap blijf ik open staan voor nieuwe ontdekkingen. Oog houden voor het toeval is essentieel. Deels controleer ik ook als fotograaf met keuzes en technieken, maar de kunst is om op het juiste moment los te laten, te vertrouwen en te zien wat er ontstaat. Dáár zit de magie van het maakproces.”
“Soms is het meteen raak, soms is het hard werken, maar als het lukt om die magie te vangen in een beeld dat klopt… Dat is geweldig. Verslavend ook. En elke keer anders. Steeds opnieuw richt ik me op de essentie van dat moment. Het begint met een idee, een beeld of iets waar mijn oog op valt. Dan ga ik onderzoeken waarom het me triggert. Waar gaat het over? Dat is de reis van het maakproces. Mijn verwondering, aandacht en creativiteit komen samen om vorm en taal te geven aan iets ongrijpbaars. Daar zit voor mij de grote waarde van kunst: het onzichtbare zichtbaar maken. Iets vangen van de tijd, die onomkeerbaar en eindig is. Dat besef jaagt me soms weer op. Stuwt mijn drang om te creëren, om verschil te maken en iets achter te laten. Door aandachtig te kijken naar de wereld, verwondering te vinden in het alledaagse en mijn ontdekkingen te delen.”
Nieuwsgierig? Hier kun je dwalen door de wereld van Sander Martens. Bovenstaande foto is een zelfportret van hem uit 2013, getiteld ‘Too many ideas, too little time’.